Historia Instytutu

Historia, która zaczęła się od jednego pokoju

We wrześniu 1939 roku warszawska paleontologia niemal przestała istnieć. Zniszczony został Zakład Geologii i Paleontologii Uniwersytetu Warszawskiego wraz z kolekcjami, biblioteką i laboratoriami tworzonymi przez dziesięciolecia. Kilka lat później nauka zaczęła jednak odradzać się w powojennej stolicy, a pierwsze wykłady odbywały się… w mieszkaniu profesora Romana Kozłowskiego przy ul. Wilczej. W niewielkim pokoju narodziło się środowisko, które w kolejnych dekadach zmieniło sposób myślenia o historii życia na Ziemi.

18 grudnia 1952 roku powołano Zakład Paleozoologii Polskiej Akademii Nauk — jedną z pierwszych jednostek nowo utworzonej Akademii. Od początku był to ośrodek wyjątkowy: zamiast ograniczać się do opisu skamieniałości, badacze traktowali je jako zapis dawnych organizmów i procesów biologicznych. Tak narodziła się warszawska szkoła paleobiologii.

Uczony, który zmienił sposób patrzenia na skamieniałości

Roman Kozłowski, światowej klasy badacz graptolitów, stworzył fundamenty tego podejścia. Wprowadził metody chemicznego preparowania mikroskamieniałości, umożliwiające badanie ich struktury niemal tak, jak organizmów dzisiejszych. Wykazał pokrewieństwo graptolitów z półstrunowcami i pokazał, że paleontologia może odpowiadać na kluczowe pytania biologii ewolucyjnej.

Największym osiągnięciem Profesora było jednak stworzenie zespołu. Młodzi badacze, których kształcił, stali się wkrótce liderami światowej paleontologii i współtwórcami renomy warszawskiego ośrodka.

Od Warszawy po pustynię Gobi

W kolejnych dekadach Instytut rozwijał się dynamicznie pod kierownictwem Zofii Kielan-Jaworowskiej, a później Halszki Osmólskiej, Adama Urbanka, Huberta Szaniawskiego, Grzegorza Rackiego i Jerzego Dzika. Z warszawskich laboratoriów badacze wyruszali w świat, na Spitsbergen, na Antarktydę i przede wszystkim na pustynię Gobi.

Polsko-Mongolskie Wyprawy Paleontologiczne lat 60. i 70. XX wieku przyniosły odkrycia, które obiegły świat nauki: dinozaury, mezozoiczne ssaki i niezwykle bogate kolekcje innych kręgowców. Warszawski ośrodek stał się jednym z kluczowych centrów badań nad ewolucją życia w erze dinozaurów.

Równolegle rozwijały się badania bezkręgowców kopalnych, mikroskamieniałości i środowisk kopalnych, od Gór Świętokrzyskich po regiony polarne. Instytut stał się miejscem, w którym klasyczna taksonomia spotykała się z analizą procesów ewolucyjnych, geochemią i paleoekologią.

Moment przełomu: narodziny paleobiologii

W 1977 roku Zakład Paleozoologii przemianowano na Zakład Paleobiologii. Zmiana ta symbolizowała głębszą transformację. Uczeni zaczęli pytać nie tylko o to, jakie organizmy żyły w przeszłości, lecz także dlaczego ewoluowały i jak reagowały na zmiany środowiska.

Rozwijano modele ewolucji organizmów kolonijnych, badania nad wielkimi wymieraniami oraz koncepcje geochemicznych przemian oceanów. Instytut coraz wyraźniej stawał się przestrzenią badań interdyscyplinarnych, łączących biologię, geologię i chemię.

W 1990 roku jednostka przyjęła obecną nazwę, Instytut Paleobiologii im. Romana Kozłowskiego PAN, podkreślając ciągłość tradycji i nowoczesny charakter badań.

Instytut dziś - historia życia w XXI wieku

Dziś Instytut pozostaje jednym z najważniejszych europejskich ośrodków badań nad zapisem kopalnym. W laboratoriach Instytutu, klasyczne preparowanie skamieniałości spotyka się z mikrotomografią komputerową, analizami geochemicznymi i metodami biologii molekularnej. Badacze analizują ewolucję kręgowców i bezkręgowców, początki życia, biomineralizację szkieletów, wielkie wymierania oraz historię zmian klimatu w regionach polarnych.

Instytut to dziś sieć zespołów badawczych i laboratoriów, w których kolejne pokolenie naukowców rozwija dziedzictwo warszawskiej szkoły paleobiologii. Obok uznanych badaczy pojawiają się młodsi liderzy projektów badający kopalne ekosystemy chemosyntetyczne, ewolucję stawonogów, biomechanikę archozaurów i dinozaurów czy procesy biomineralizacji organizmów bezkręgowych. Ważnym impulsem dla współczesnych badań stały się odkrycia triasowych kręgowców z Polski, zwłaszcza ze stanowisk takich jak Krasiejów i Lisowice, które przyczyniły się do renesansu krajowej paleontologii kręgowców i wzmocniły międzynarodową pozycję Instytutu w badaniach nad początkami dinozaurów i ich krewnych.

Równolegle rozwijają się nowe kierunki: paleobiomechanika, paleoproteomika, badania mikroskalowych struktur biomineralnych oraz analizy zmian środowiska w skali milionów lat. Instytut publikuje dziesiątki prac rocznie, prowadzi międzynarodowe projekty i kształci młodych badaczy, pozostając miejscem, w którym tradycja spotyka się z najnowocześniejszą nauką.

Niezwykle ważnym elementem działalności Instytutu pozostaje popularyzacja nauki. Wystawa dinozaurów, będąca pokłosiem wypraw na pustynię Gobi, przekształciła się z czasem w dynamicznie rozwijające się Muzeum Ewolucji, przestrzeń prezentującą kluczowe momenty historii życia na Ziemi. Od lat trwają starania o powołanie Muzeum Historii Naturalnej, które pozwoliłoby zaprezentować bezcenne kolekcje Instytutu w pełnej skali.

To właśnie ta ciągłość, od wykładów w mieszkaniu na Wilczej po interdyscyplinarne laboratoria XXI wieku, sprawia, że historia Instytutu Paleobiologii PAN wciąż się pisze.

Jarosław Stolarski

 

Więcej o historii Instytutu: